Sporda tedavi amaçlı kullanım istisnası (TUE)

TUE nedir?

WADA, TUE’yi sporcunun bir hastalığı ya da sağlık sorununu tedavi etmek için ihtiyaç duyduğu ve aksi hâlde dopingle mücadele kurallarını ihlal edecek bir ilacı ya da yöntemi kullanma izni olarak tanımlar ^[1]. WADA’ya göre sporcu herhangi bir ilacı kullanmadan önce durumunu listeden ya da kendi kuruluşundan kontrol etmelidir; ilaç yasaklıysa TUE süreci devreye girer ^[1].

Başlangıç noktası, WADA’nın yayımladığı ve her yıl 1 Ocak’ta yürürlüğe giren Yasaklı Liste’dir ^[1][2]. WADA, listede insanların dopingle ilişkilendirmeyeceği ilaçların da bulunduğunu belirtir; diyabet tedavisindeki insülin ve bazı tansiyon ilaçları buna örnektir, damar içi uygulama gibi yöntemler de listededir ^[1]. Listenin kendisini peptitler ve Yasaklı Liste yazısı ele alıyor; bu yazı istisna sürecini anlatıyor.

Dört koşul

WADA dört ölçüt sayar ve başvurunun hepsini karşılaması gerekir ^[1]:

• Madde ya da yöntem, tanısı konmuş ve klinik kanıtla desteklenen bir hastalığın tedavisi için gereklidir.
• Olasılıklar dengesinde, kullanımı sporcunun normal sağlığına dönmesinden beklenenin ötesinde bir performans artışı sağlamaz.
• O hastalık için endike bir tedavidir ve makul, izin verilen bir alternatif yoktur.
• Bu ihtiyaç, tamamen ya da kısmen, daha önce TUE olmadan yasaklı bir madde ya da yöntem kullanılmasından kaynaklanmaz.

Nereye başvurulur?

Sporcular TUE başvurusunu WADA’ya göndermez. WADA kuralları yazar, kararları denetler ve bazı incelemeleri yürütür; başvurular ise bir dopingle mücadele kuruluşuna yapılır ^[1]. Ulusal düzeydeki sporcular ulusal dopingle mücadele kuruluşuna (NADO), uluslararası düzeydeki sporcular FIFA ya da UCI gibi uluslararası federasyonlarına başvurur. Uluslararası Olimpiyat Komitesi gibi büyük organizasyon düzenleyicileri de yalnız kendi organizasyonlarında geçerli TUE verebilir ^[1].

Ulusal ve uluslararası düzeyin tanımını her kuruluş kendisi yapar ve bazılarının kendine özgü kuralları vardır; bu yüzden WADA sporcuların önce kendi kuruluşlarıyla görüşmesini ister, düzeyinden emin olmayan sporcu NADO’suna sorabilir ^[1]. Bir TUE başvurusu yalnız tek bir kuruluşa yapılabilir ^[1].

Ne zaman başvurulur, formu kim doldurur?

WADA, yasaklı bir madde ya da uygulama yolu reçete edildikten sonra olabildiğince erken başvurulmasını ister. Madde yalnız müsabaka sırasında yasaklıysa başvuru müsabakadan en az 30 gün önce yapılmalıdır ^[1].

Formu tedaviyi yürüten hekim doldurur ve destekleyici tıbbi bilgileri ekler; ancak WADA, tanıyı doğrulayacak yeterli tıbbi bilgiyi içeren eksiksiz bir başvurunun kuruluşa ulaşmasından sporcunun sorumlu olduğunu açıkça belirtir ^[1]. Başvuru WADA’nın ADAMS sistemi üzerinden ya da elektronik veya kâğıt formla yapılabilir. WADA, başvurunun gerektirdiği tıbbi kanıtları sıralayan TUE kontrol listeleri de yayımlar; sporcu bunları hekim randevusuna götürebilir ^[1].

Karar, koşullar ve itiraz

Başvuruyu dopingle mücadele kuruluşunun TUE komitesi inceler ve eksiksiz dosya ulaştıktan sonra 21 gün içinde karar vermek zorundadır ^[1]. İzin verilirse belgede doz, sıklık, uygulama yolu ve süre yazılır. Doz ya da uygulama yolunun değişmesi gibi herhangi bir değişiklik, izni veren kuruluşa bildirilmelidir. Her TUE’nin bir bitiş tarihi vardır; tedavi bundan sonra sürecekse yeni başvuru gerekir ^[1].

TUE reddedilirse kuruluş nedenini açıklar ^[1]. İtiraz yolu, kararı kimin verdiğine göre değişir:

WADA’nın kendi rolü

WADA rolünü iki parçalı anlatır. Gerektiğinde kuruluşların verdiği TUE’leri inceleyen, üç hekimden oluşan bağımsız WADA TUE Komitesi’nin çalışmasını sağlar; sporcunun talebi üzerine bir federasyonun ret kararını da inceleyebilir ^[1].

WADA her dosyayı incelemek zorunda değildir; ama federasyon ile NADO’nun bir TUE’nin durumu hakkında anlaşamadığı hâller gibi bazı durumlarda incelemesi gerekir ^[1]. İnceleme talebi dışında WADA sporculardan doğrudan TUE başvurusu kabul etmez ^[1].

Geriye dönük TUE

Geriye dönük TUE, madde ya da yöntem kullanıldıktan sonra yapılan başvurudur. TUE Uluslararası Standardı’ndaki beş koşuldan en az birinin sağlanması gerekir ^[1]:

• Sporcu acil ya da ivedi bir tedaviye ihtiyaç duymuştur.
• Testten önce başvurmak ya da başvurunun değerlendirilmesi için yeterli zaman, fırsat olmamış ya da başka olağanüstü bir engel çıkmıştır.
• Ulusal kurallar sporcunun önceden başvurmasına izin vermemiş ya da bunu istememiştir.
• Sporcu, test edildiğinde bir federasyonun ya da NADO’nun yetki alanında olmayan alt düzey bir sporcudur.
• Sporcu, yalnız müsabakada yasak olan bir maddeyi (örneğin bir glukokortikoidi) müsabaka dışında kullandıktan sonra pozitif test vermiştir.
• Olağanüstü durumlarda, reddetmenin açıkça hakkaniyete aykırı olacağı hâllerde de geriye dönük TUE verilebilir. Bir koşula uymak yalnız kapıyı açar: başvuru yine dört ölçüte göre değerlendirilir ^[1].

Bir örnek: glukokortikoidler ve müsabaka dönemi

WADA’nın glukokortikoidlerle ilgili cevapları zamanlamanın nasıl işlediğini gösterir. Bütün glukokortikoidler enjeksiyonla, ağızdan (dil altı ya da yanak içi dahil) veya rektal yolla verildiğinde müsabaka döneminde yasaktır; müsabaka dönemi yarışmadan önceki gün saat 23.59’da başlar ^[2]. Bu yollarla bu dönemde verildiklerinde TUE gerekir ^[2].

Glukokortikoid müsabaka dışında verildiği hâlde yarışma WADA’nın yayımladığı arınma süresine denk geliyorsa, hekim uygulama anında öyküyü, muayeneyi, tanıyı, tetkikleri, ilacın adını, dozunu, yolunu ve süresini kayda geçirmelidir. Ardından test pozitif çıkarsa bu belgelerle geriye dönük TUE başvurusu yapılır ^[2]. Damar içi infüzyonda da mantık benzerdir: önce acil tedavi yapılır, geriye dönük TUE makul olan en kısa sürede ardından gelir ^[2].

Düzey değiştirmek ve yurt dışında yarışmak

• Sporcu bir federasyonun ya da organizasyon düzenleyicisinin kurallarına tabi hâle geldiğinde mevcut TUE’nin yeni düzeyde tanınması gerekir; bu yüzden her zaman yeni başvuru gerekmez ^[1].
• Bazı federasyonlar ve organizasyon düzenleyicileri belirli TUE’leri kendiliğinden tanır; WADA önce onların internet sitelerine bakılmasını ister. Kendiliğinden tanıma yoksa sporcu tanınma talebini ADAMS üzerinden ya da kuruluşun belirttiği yolla iletir ^[1].
• Ulusal TUE, dünyanın her yerinde ulusal düzeydeki yarışmalar için geçerlidir ve başka ulusal kuruluşlarca ayrıca tanınması gerekmez; bir uluslararası federasyonun uluslararası düzeyde saydığı sporcunun ise o federasyonun TUE’sine ya da tanımasına ihtiyacı vardır ^[1].
• Organizasyon düzenleyicisinin verdiği TUE yalnız o organizasyon süresince geçerlidir; NADO ya da federasyon TUE’si de düzenleyici tanımadıkça o organizasyonda geçerli olmaz ^[1].

Gizlilik, 2027 kuralları ve kayıt tutmak

WADA’ya göre TUE başvurusundaki her bilgi, tıbbi ayrıntılar dahil, sıkı tıbbi gizlilik ilkeleriyle işlenir. Komitedeki hekimler ve danışılan uzmanlar gizlilik sözleşmesine bağlı olmalıdır; kuruluş çalışanları da bu sözleşmeleri imzalar ^[1].

Kuralların kendisi de değişmek üzere: yeni TUE Uluslararası Standardı dahil 2027 Dünya Anti-Doping Kodu ve Uluslararası Standartlar Aralık 2025’te onaylandı ve 1 Ocak 2027’de yürürlüğe giriyor ^[3]. Bu yazı süreci WADA’nın 20 Ekim 2026’daki anlatımıyla aktarır; sizin için neyin değiştiğini anti-doping kuruluşunuz söyleyebilir.

WADA, doping kontrolünde son 7 günde kullanılan ilaç ve takviyelerin, kan örneği alınıyorsa son 3 ayda yapılan kan nakillerinin de bildirilmesini ister ^[1]. Her dozun tarihini ve kimin reçete ettiğini gösteren bir kayıt bunu kolaylaştırır.